Chemiczka ostrzega przed tymi patelniami. Na co uważać?

Wybór odpowiedniej patelni to nie tylko kwestia wygody gotowania, ale również składu materiałów, z których została wykonana. Chemiczka Sylwia Panek, znana z profilu „wzdrowymdomu”, zwraca uwagę na substancje stosowane w popularnych powłokach nieprzywierających. Wyjaśnia, czym różnią się teflon, PTFE i PFOA oraz dlaczego podczas zakupów warto sprawdzać, czy naczynie zawiera związki z grupy PFAS, nazywane wiecznymi chemikaliami.

Ekspertka przyznaje, że sama unika kupowania nowych patelni z powłokami zawierającymi PFAS. Nie oznacza to jednak, że wszystkie naczynia z powłoką nieprzywierającą stanowią bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia. Problem jest bardziej złożony i dotyczy zarówno sposobu produkcji, jak i wpływu niektórych substancji chemicznych na środowisko.

Czym są PFAS i dlaczego nazywa się je wiecznymi chemikaliami?

PFAS to szeroka grupa syntetycznych związków chemicznych, które wyróżniają się dużą trwałością. Wiele z nich bardzo wolno rozkłada się w środowisku, dlatego określa się je mianem wiecznych chemikaliów.

Do tej grupy zalicza się również politetrafluoroetylen, czyli PTFE, wykorzystywany między innymi do produkcji powłok nieprzywierających. Jego właściwości sprawiają, że żywność nie przywiera łatwo do powierzchni naczynia, co ułatwia przygotowywanie potraw.

Nie wszystkie związki należące do PFAS mają jednak identyczne właściwości ani taki sam wpływ na organizm. Dlatego, jak podkreśla chemiczka, ważne jest rozróżnianie poszczególnych substancji zamiast traktowania całej grupy jako jednego związku chemicznego.

Teflon, PTFE i PFOA – czym się różnią?

W codziennych rozmowach określenia „teflon” i „PTFE” często stosuje się zamiennie. Sylwia Panek przypomina jednak, że teflon jest nazwą handlową, natomiast PTFE to nazwa konkretnego polimeru.

Oznacza to, że różni producenci mogą wykorzystywać ten sam rodzaj materiału, sprzedając swoje produkty pod innymi nazwami. Sam brak słowa „teflon” na opakowaniu nie świadczy więc o tym, że patelnia nie zawiera PTFE.

Osobną substancją jest PFOA, czyli kwas perfluorooktanowy. W przeszłości wykorzystywano go jako substancję pomocniczą podczas produkcji niektórych powłok fluoropolimerowych.

To właśnie z PFOA wiązała się znaczna część obaw dotyczących bezpieczeństwa produkcji naczyń nieprzywierających. Związek ten budził zastrzeżenia ze względu na jego trwałość, możliwość zanieczyszczania środowiska oraz zagrożenia wynikające z narażenia na niego.

Czy oznaczenie „bez PFOA” wystarczy?

Chemiczka zwraca uwagę, że deklaracja „PFOA free”, czyli „bez PFOA”, nie powinna być jedynym kryterium wyboru nowej patelni.

Stosowanie PFOA zostało objęte daleko idącymi ograniczeniami i zakazami, a producenci zaczęli wykorzystywać inne substancje pomocnicze, w tym związki należące do rodziny PFAS.

W praktyce oznacza to, że patelnia oznaczona jako wolna od PFOA może nadal zawierać PTFE lub inne substancje z grupy PFAS.

Dlatego warto zwracać uwagę na pełniejsze informacje o składzie powłoki. Jeżeli celem zakupu jest unikanie tej grupy związków, bardziej przydatne będzie jednoznaczne oznaczenie „bez PFAS”.

Dlaczego chemiczka unika patelni zawierających PFAS?

Sylwia Panek podkreśla, że jej decyzja nie wynika z przekonania, iż każda prawidłowo używana patelnia z PTFE jest rakotwórcza.

W przypadku PFOA szczególne obawy dotyczyły między innymi osób pracujących przy produkcji chemikaliów oraz zanieczyszczenia środowiska. Nie należy automatycznie utożsamiać tych zagrożeń z ryzykiem wynikającym z codziennego używania gotowej patelni.

Ekspertka wybiera jednak naczynia wolne od PFAS, ponieważ chce ograniczać zapotrzebowanie na produkty wykorzystujące trwałe związki chemiczne. W jej ocenie znaczenie ma nie tylko bezpieczeństwo użytkownika, ale również wpływ produkcji na środowisko i zdrowie pracowników przemysłu chemicznego.

Takie podejście pozwala spojrzeć na zakup wyposażenia kuchennego szerzej niż wyłącznie przez pryzmat wygody smażenia.

Uszkodzona patelnia może być dodatkowym problemem

Istotny jest również stan techniczny naczynia. Powłoki nieprzywierające wymagają odpowiedniego traktowania, ponieważ mogą ulegać uszkodzeniom mechanicznym.

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Bochni zwraca uwagę na konieczność ostrożnego użytkowania takich patelni. Szczególnie ważne jest unikanie rysowania powierzchni oraz nadmiernego nagrzewania naczynia.

Uszkodzona powłoka może powodować przedostawanie się jej drobnych fragmentów do przygotowywanej żywności. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda rysa prowadzi do uwalniania toksycznych ilości PFAS. Znaczenie mają rodzaj materiału, stan naczynia i warunki jego użytkowania.

Przegrzewanie powłok zawierających PTFE jest osobnym zagadnieniem, ponieważ w zbyt wysokiej temperaturze materiał może ulegać rozkładowi i wydzielać szkodliwe opary.

Dlatego należy przestrzegać zaleceń producenta dotyczących temperatury oraz sposobu czyszczenia i użytkowania patelni.

Ciąg dalszy artykułu znajduje się na następnej stronie ReklamaJak PFAS mogą wpływać na zdrowie?

Obawy dotyczące PFAS wynikają przede wszystkim z właściwości niektórych związków należących do tej grupy. Część z nich może utrzymywać się w organizmie przez długi czas, a ich obecność wykrywa się między innymi we krwi.

Niektóre PFAS mogą się kumulować, a czas potrzebny do ich usunięcia z organizmu zależy od konkretnej substancji. W przypadku wybranych związków może wynosić nawet kilka lat.

Badania dotyczące określonych PFAS wskazują na możliwe związki pomiędzy narażeniem a różnymi problemami zdrowotnymi. Wśród opisywanych zagrożeń wymienia się:

Zwiększone ryzyko niektórych nowotworów, w szczególności raka nerki i jąder, w odniesieniu do określonych związków.

Zaburzenia hormonalne i możliwy niekorzystny wpływ na płodność.

Zmiany gospodarki lipidowej, w tym podwyższony poziom cholesterolu.

Osłabienie odpowiedzi układu odpornościowego.

Możliwy niekorzystny wpływ na rozwój dziecka w okresie prenatalnym i we wczesnym dzieciństwie.

Jednym z istotnych zagadnień jest także obserwowany w badaniach związek między narażeniem na niektóre PFAS a słabszą odpowiedzią immunologiczną dzieci na wybrane szczepienia.

Trzeba jednak zaznaczyć, że wyniki badań nad określonymi substancjami nie mogą być automatycznie odnoszone do wszystkich PFAS ani do każdej patelni zawierającej PTFE. Samo korzystanie z takiego naczynia nie jest równoznaczne z narażeniem na dawki, przy których obserwowano wymienione skutki zdrowotne.

Jak bezpieczniej korzystać z patelni nieprzywierającej?

Osoby, które mają już w kuchni patelnię z powłoką PTFE, nie muszą natychmiast jej wyrzucać. Chemiczka zwraca uwagę, że sprawne naczynia mogą nadal służyć, pod warunkiem właściwego użytkowania.

W codziennej praktyce warto przestrzegać kilku podstawowych zasad:

Nie przegrzewać patelni i stosować się do zaleceń producenta.

Unikać rysowania powierzchni ostrymi narzędziami kuchennymi.

Nie stosować agresywnych metod czyszczenia, które mogą uszkodzić powłokę.

Regularnie kontrolować stan powierzchni naczynia.

Rozważyć wymianę patelni, jeśli jej powłoka jest wyraźnie zniszczona lub zaczyna się łuszczyć.

Takie postępowanie pomaga ograniczyć uszkodzenia i przedłużyć okres prawidłowego użytkowania naczynia.Jaką patelnię wybrać zamiast teflonowej?

Przy zakupie nowej patelni Sylwia Panek zaleca rozważenie naczyń, których powierzchnia nie zawiera PFAS. Wśród wskazywanych alternatyw znajdują się różne materiały, które można dopasować do własnych potrzeb i sposobu gotowania.

Patelnie ze stali nierdzewnej

Stal nierdzewna jest jedną z alternatyw dla tradycyjnych powłok nieprzywierających. Patelnie wykonane z tego materiału nie wymagają powłoki PTFE, choć podczas smażenia ważne jest odpowiednie kontrolowanie temperatury.

Patelnie żeliwne

Żeliwo to kolejny materiał, który można wybrać zamiast patelni z syntetyczną powłoką. Takie naczynia wymagają właściwej pielęgnacji, ale mogą być wykorzystywane do wielu sposobów przygotowywania potraw.

Patelnie ze stali węglowej

Stal węglowa stanowi alternatywę dla osób, które chcą zrezygnować z powłok fluoropolimerowych. Podobnie jak żeliwo wymaga odpowiedniego użytkowania i konserwacji.

Patelnie ceramiczne bez PFAS

W sprzedaży dostępne są również patelnie z powłokami ceramicznymi. W ich przypadku warto jednak sprawdzić deklarację producenta, ponieważ sama nazwa produktu nie powinna zastępować informacji o składzie zastosowanej powłoki.

Uwaga na patelnie granitowe i marmurowe

Chemiczka ostrzega również przed kierowaniem się wyłącznie atrakcyjnymi nazwami handlowymi. Określenia takie jak „patelnia granitowa” czy „patelnia marmurowa” mogą sugerować naturalny materiał, ale nie gwarantują, że powierzchnia naczynia jest wolna od syntetycznych polimerów.

Dlatego przed zakupem warto sprawdzić, z czego rzeczywiście wykonano powłokę. Najważniejsze są konkretne informacje o materiale, a nie wygląd powierzchni czy nazwa umieszczona na opakowaniu.

Na co zwrócić uwagę przed zakupem?

Najważniejsza rada Sylwii Panek jest prosta: jeśli chcemy unikać wiecznych chemikaliów, powinniśmy szukać produktów jednoznacznie oznaczonych jako wolne od PFAS.

Hasło „bez PFOA” nie jest wystarczającym potwierdzeniem, ponieważ dotyczy tylko jednej substancji. Podobnie nazwy sugerujące granit, marmur czy inną dekoracyjną powierzchnię nie przesądzają o składzie naczynia.

Nie ma również potrzeby pozbywania się wszystkich sprawnych patelni z PTFE. Warto przede wszystkim używać ich zgodnie z przeznaczeniem, nie dopuszczać do przegrzewania i zwracać uwagę na stan powłoki.

Przy kolejnej wymianie wyposażenia kuchennego można natomiast rozważyć stal nierdzewną, żeliwo, stal węglową albo patelnię ceramiczną z wyraźną deklaracją braku PFAS. Świadomy wybór pozwala uwzględnić nie tylko codzienną wygodę gotowania, lecz także szersze konsekwencje stosowania trwałych substancji chemicznych.